SYMPOZJA MEMLINGOWSKIE MUZEUM NARODOWE W GDAŃSKU

Dyrektor Muzeum Narodowego Gdańsku, sprawujący pieczę nad Sądem Ostatecznym Hansa Memlinga, arcydziełem malarstwa niderlandzkiego, ustanawia organizowane cyklicznie co cztery lata, począwszy od grudnia 2017 r., międzynarodowe sympozja naukowe, każdorazowo połączone z wystawą korespondującą z tematem obrad uczonych.

Punktem wyjścia pozostaje Hans Memling i jego gdańskie opus magnum, szerszym kontekstem zaś malarstwo niderlandzkie XV i początków XVI w. (forma, treści, mecenat, oddziaływanie i inne zagadnienia). Pragniemy, by obecność Sądu Ostatecznego w naszym mieście stała się pretekstem do ustanowienia Muzeum Narodowego w Gdańsku instytucją skupiającą najwybitniejszych badaczy na cyklicznych konferencjach.

Dokumentacją naukową każdego sympozjum będzie publikacja zawierająca teksty wystąpień badaczy.

 

/ I /
Sympozjum Memlingowskie
Hans Memling i sztuka dewocji osobistej
w Niderlandach XV i początku XVI w.

Przedmiotem sympozjum będzie zarówno dewocyjna twórczość Memlinga, jak i twórców niderlandzkich XV i początku XVI w. Obejmie obrazy, ryciny, wczesne książki drukowane, manuskrypty iluminowane, rzeźby, tapiserie, drobne przedmioty dewocyjne.

Słowa kluczowe: devotio moderna, Kultbild, Andachtsbild, simulacrum, dyptyki, tryptyki dla potrzeb indywidualnej pobożności, hierarchia ich oglądu, typy ikonograficzne: Mater Dolorosa, Vir dolorum i inne, repetycje wizerunków acheiropoietycznych, obiekty dewocyjne jako pamiątka i zastępstwo obrazu kultowego, relacja między tekstem a obrazem, dotykalność obiektu dewocyjnego, obraz dewocyjny jako przedmiot manipulacji, druki dewocyjne, kodeksy iluminowane, praktyki modlitewne, gesty modlitewne, obrazy do dewocji osobistej – funkcje, kontekst przestrzenny, kontekst teologiczny, psychologiczny, antropologiczny; seryjność i standaryzacja produkcji sztuki dewocyjnej, drobne przedmioty dewocyjno-medytacyjne.

 

PROGRAM I SYMPOZJUM MEMLINGOWSKIEGO

Gdańsk, 1 grudnia 2017

  • 10:00 – otwarcie sympozjum
CZĘŚĆ I
Hans Memling i sztuka dewocji osobistej

Pierwsza części konferencji poświęcona będzie różnym aspektom twórczości dewocyjnej Hansa Memlinga. Omówione zostaną przekształcenia ikonograficznych modeli bizantyńskich w twórczości malarza z Brugii i potencjał dewocyjny obrazów o takiej genezie. Następnie przedstawiona zostanie na wybranym przykładzie dewocyjna rola dyptyków Memlinga i ich wpływ na sztukę włoską w XV i pocz. XVI w. Osobno przedmiotem refleksji będzie rola portretów dewocyjnych Memlinga w kontekście procesu medytacji religijnej.

  • 10:10
    Dr Till Holger Borchert
    Dyrektor Musea Brugge
    Memling i tradycja bizantyńska
  • 10:30
    Dr John Oliver Hand
    Kurator Działu Malarstwa Północnego Renesansu National Gallery of Art w Waszyngtonie
    Dyptyk Memlinga ze świętą Weroniką i Janem Chrzcicielem
  • 10:50
    Dr Ingrid Falque
    Współpracowniczka FNRS afiliowana przy Université catholique de Louvain
    Hans Memling i sztuka medytacji. O kilku portretach dewocyjnych Mistrza z Brugii
  • 11:10 – 11:30 – dyskusja
  • 11:30 – 12:00 – przerwa kawowa

 

CZĘŚĆ II
Sztuka dewocji osobistej w Niderlandach – konteksty

W tej części ukazane zostaną bardzo różnorodne spojrzenia na sztukę dewocji osobistej. Podjęta będzie kwestia produkcji seryjnej na przykładzie wizerunków Prawdziwego Oblicza Chrystusa, zagadnienie wirtualnej pielgrzymki za pośrednictwem medium malarstwa pasyjnego, kolekcjonerstwa i swoistego gustu dewocyjnego na królewskim dworze hiszpańskim, na koniec recepcja sztuki les primitifs flamands w malarstwie kontrreformacji.

  • 12:00
    Dr Valentine Henderiks
    Wykładowczyni Université Libre de Bruxelles; współpracowniczka naukowa Ośrodka Studiów nad Wczesnym Malarstwem Niderlandzkim w Królewskim Instytucie Dziedzictwa Kulturowego (KIK-IRPA), Bruksela
    Dewocja i kreacja: produkcja portretów Chrystusa w warsztacie Albrechta Boutsa
  • 12:20
    Prof. Antoni Ziemba
    Uniwersytet Warszawski, Kurator Zbiorów Dawnej Sztuki Europejskiej w Muzeum Narodowym w Warszawie
    Niderlandzkie panoramy pasyjne wobec instrumentarium pielgrzymkowego
  • 12:40
    mgr Aleksandra Stanek
    Gdańsk
    Hiszpańsko-flamandzka sztuka dewocji osobistej w kolekcji królowej Izabeli Katolickiej
  • 13:00
    Dr hab. Marcin Kaleciński Prof. UG
    Kierownik Zakładu Historii Sztuki Nowożytnej Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Gdańskiego
    Długie trwanie niderlandzkiego modelu malarstwa dewocji osobistej w sztuce kontrreformacji we Flandrii
  • 13:20 – 13:45 – dyskusja
  • 14:00 – 15:00 – przerwa na lunch

 

CZĘŚĆ III
Sztuka dewocyjna w Niderlandach: modlitewniki iluminowane, grafika, tkaniny

Konferencję zamykają referaty poświęcone różnym formułom sztuki dewocyjnej: malarstwu książkowemu (ukazanemu w kontekście relacji niderlandzko – włoskich oraz jako studium pewnego fenomenu ikonograficznego), grafice, której funkcje zanalizowano poprzez świadectwa ikonograficzne, na koniec dewocyjnej tapiserii, przykładu sztuki swoiście mobilnej.

  • 15:00
    Dr Scot McKendrick
    Dyrektor Kolekcji Dziedzictwa Zachodnioeuropejskiego, British Library w Londynie
    Włoch w niderlandzkim kostiumie: Godzinki Frescobaldi-Gualteroti
  • 15:20
    Dr Katarzyna Płonka-Bałus
    Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Gdański, Muzeum Narodowe w Krakowie, Biblioteka Czartoryskich
    Ciemność jako doświadczenie mistyczne. Rozważania o miniaturze pasyjnej w Godzinkach Voustre Demeure
  • 15:40
    Dr Joanna Sikorska
    Kurator, Gabinet Grafiki i Rysunku Muzeum Narodowego w Warszawie
    Obraz grafiki. Forma i funkcja sztuki graficznej z perspektywy malarzy niderlandzkich XV i początku XVI w.
  • 16:00
    mgr Zofia Jackson
    Doktorantka realizująca projekt badawczy dotyczący nowożytnych tapiserii na Uniwersytecie w Zurychu
    Tapiseria z Madonną z Dzieciątkiem i św. Anną w Muzeum Narodowym w Krakowie na tle wczesnych tapiserii dewocyjnych 1620 – 1635 – dyskusja i zakończenie Sympozjum

 

WARUNKI UCZESTNICTWA

1. Miejsce Sympozjum: Hotel Almond, ul. Toruńska 12, 80-747 Gdańsk
2. Wszystkie wystąpienia będą tłumaczone symultanicznie na język polski lub język angielski przez dwóch tłumaczy kabinowych.
3. Organizatorzy nie refundują uczestnikom kosztów podróży i pobytu.
4. Obowiązuje rejestracja. Zgłoszenia zawierające imię i nazwisko, nazwę instytucji i adres proszę przysyłać na adres: k.ficak@mng.gda.pl, m.posadzka@mng.gda.pl.
5. Sekretariat I Sympozjum:
Klaudia Ficak, Małgorzata Posadzka, Olga Broniewska
Muzeum Narodowe w Gdańsku, ul. Toruńska 1, 80-822 Gdańsk
Tel. 48 58 301 70 61 w. 224 lub 209
k.ficak@mng.gda.pl, m.posadzka@mng.gda.pl

 

Wystawa towarzysząca I Sympozjum Memlingowskiemu

Zamieszkać z Chrystusem i Marią.
Sztuka dewocji osobistej w Niderlandach 1460–1520.
Wystawa ze zbiorów polskich.

Miejsce: Muzeum Narodowe w Gdańsku / Oddział Zielona Brama, ul. Długi Targ 24,
Termin: 1.12.2017 – 28.02.2018, wernisaż 30.11.2017
Kurator: dr hab. Marcin Kaleciński Prof. UG

Wystawa Zamieszkać z Chrystusem i Marią. Sztuka dewocji osobistej w Niderlandach 1460–1520 przedstawia fenomen sztuki religijnej późnego średniowiecza – twórczość powstałą poza liturgią i oficjalnym kultem, bez bezpośredniej kontroli Kościoła, zrodzoną z emocjonalnej potrzeby religijnej więzi Prezentowane dzieła pochodzą z polskich zbiorów państwowych, kościelnych
i prywatnych.
Wielki niderlandzki teolog XIV wieku Geert Groote tak pisał o potrzebie otaczania się świętymi obrazami: […] wszystko zaś po to, by prowadzić rozmowę, szukać rady i zadawać pytania Jemu oraz świętym; by składać siebie Jemu i im w ofierze, jak to czynią posłuszni domowi słudzy; i byśmy wierni w tej służbie i posłuszeństwu, również [mogli ] prosić o pomoc i wyzbyć się pragnień; zaiste
zamieszkać w jednym domu z Chrystusem i Marią, pielgrzymować z pielgrzymami, płakać z płaczącymi, radować się z radującymi
i cierpieć z cierpiącymi.

Na wystawie zobaczymy dzieła ukazujące macierzyństwo Marii i Pasję Chrystusa w intymnym, lecz dramatycznym i zacierającym dystans kadrze. Trzymane, wręcz tulone w rękach, oglądane twarzą w twarz, miały szczególny wymiar poznawczy, dawały wrażenie osobistego udziału w Męce, „pośredniczyły” w odpuszczeniu grzechów i zagwarantowaniu wstawiennictwa Marii. Sztuka dewocji osobistej (rozumianej najszlachetniej pobożności) była uzewnętrznieniem obyczajów, nurtów i praktyk religijnych, a jej fundamentem był czternastowieczny nurt religijny devotio moderna, w którym objawił się model życia wspólnotowego i pobożności pozaliturgicznej, indywidualnej, o wyraźnym rysie mistycznym. Na wystawie ujrzymy dzieła mistrzów niderlandzkich schyłku gotyku i renesansu specjalizujących się w malarstwie na potrzeby osobistej dewocji, w tym m.in. prace z warsztatów Albrechta Boutsa, Mistrza Legendy św. Marii Magdaleny, Joosa van Cleve i Quentina Massysa.
Mentalność religijną w Niderlandach w sposób szczególny kształtowały bogato iluminowane modlitewniki. Ich codzienna, pobożna lektura dawała dniom rytm, a modlącemu się – poczucie uświęcenia czasu i troski o pośmiertne losy duszy. Podstawową funkcją modlitewników było uświadomienie człowiekowi jego grzesznej natury – praktyki modlitewne służyły jej przezwyciężeniu na drodze do zbawienia, pozwalały wiernym mentalnie pielgrzymować u boku Chrystusa. Gdańska wystawa będzie nadzwyczajną i pierwszą w tak szerokim wyborze okazją do obejrzenia większości niderlandzkich modlitewników ze zbiorów polskich, w tym przede wszystkim z Biblioteki Czartoryskich Muzeum Narodowego w Krakowie.
Wczesne niderlandzkie metaloryty i miedzioryty dewocyjne funkcjonowały w sferze prywatnej i służyły religijnej refleksji. Często naklejano je na ściany, wklejano do kodeksów, a zwłaszcza do prywatnych modlitewników. W prezentowanym na wystawie wyborze zwracają uwagę unikatowe metaloryty, wklejki w inkunabułach ze zbiorów Biblioteki Gdańskiej PAN oraz miedzioryty pasyjne Mistrza I A M van Zwolle. Szczególnie cennym świadectwem mobilnej sztuki dewocji jest tapiseria ze Świętą Rodziną z początku XVI wieku, jedna z kilkunastu tego typu zachowanych na świecie.

W ramach wystawy po raz pierwszy zostanie zrekonstruowane wnętrze znane z niderlandzkiej ikonografii Zwiastowania, wypełnione oryginalnymi średniowiecznymi meblami, dewocjonaliami i przedmiotami codziennego użytku. W tej wyodrębnionej przestrzeni zwiedzający znajdą m.in. rzadkie w zbiorach polskich figurki dewocyjne z Mechelen.

Te i inne eksponaty, niegdyś świadectwa żarliwej wiary, dadzą widzom okazję do szczególnej refleksji nad fascynującym przejawem kultury religijnej, którym była sztuka dewocji osobistej w Niderlandach u schyłku gotyku i we wczesnym renesansie.

 

Wystawa została sfinansowana ze środków Ministerstwa Kultury i dziedzictwa Narodowego

 

POBIERZ TREŚĆ